İlk Cebir Kitabını Yazan Türk Harizmi Kimdir

9 ay önce 0
İlk Cebir Kitabını Yazan Türk Harizmi Kimdir

Harizmi, tam adıyla Ebu Cafer Muhammed ibn Musa El-Harzemi, matematik, gökbilim, coğrafya ve algoritma alanlarında çalışmış bilim insanıdır. Harezmi sıfır rakamını (0) ve x bilinmeyenini kullanan ilk kişidir. Harezmi Cebir’in babası olarak da bilinir. Hayatı hakkında bilinenler çok azdır.

Harizmi 780 yılında Özbekistan’ın Harezm şehrinde dünyaya gelmiştir. Horasan bölgesinde bulunan Harezm’de temel eğitimini alan Harezmi, gençliğinin ilk yıllarında Bağdat’taki ileri bilim atmosferinin varlığını öğrenir. İlmi konulara meraklı olan Harezmi bu konularda çalışma idealini gerçekleştirmek için Bağdat’a gelir ve yerleşir. 850 yılında Bağdat’ta vefat etmiştir.

Cebir sözcüğü de Harezmi’nin Cebir ve Denklem Hesabı Üzerine Özet Kitap adlı eserinden gelmektedir. Bu eser aynı zamanda doğu ve batının ilk müstakil cebir kitabı olma özelliğini taşımaktadır.

Matematik alanındaki çalışmaları cebirin temelini oluşturmuştur. Bir dönem bulunduğu Hindistan’da sayıları ifade etmek için harfler ya da heceler yerine basamaklı sayı sisteminin kullanıldığını saptamıştır. Harezmi’nin bu konuda yazdığı kitabın Algoritmi de numero Indorum adıyla Latince’ye tercüme edilmesi sonucu, sembollerden oluşan bu sistem ve sıfır, 12. yüzyılda batı dünyasına sunulmuştur. Hesab-ül Cebir vel-Mukabele adlı kitabı, matematik tarihinde, birinci ve ikinci dereceden denklemlerin sistematik çözümlerinin yer aldığı ilk eserdir.

Cebir, Harezmi’nin kitabındaki ikinci dereceden denklemleri çözme yöntemlerinden biri olan “el-cebr”den gelmektedir.

Harzemi, cebir ve astronomi üzerine eserler yazmış ve bunları halifeye ithaf etmiştir.
Cebir üzerine yazdığı Hesabül Cebr vel Mukabele adlı kitap, Harzemi’nin en ünlü eseridir. Bugün batı dillerinde kullanılan algebra ve dilimizdeki cebir sözcükleri bu kitabın isminden gelmektedir. Latince’ye çevrilerek Avrupa’da uzun süre ders kitabı olarak kullanılmış olan Hesabül Cebr vel Mukabele, doğrusal ve karesel denklemlerin çözüm yöntemleri ile bunların günlük yaşamın bazı problemlerine uygulamalarını içermektedir.

Harzemi, doğal sayı kavramını günümüz okuyucusuna tuhaf gelebilecek bir biçimde sunduktan sonra denklemlerin çözümünü ele alır. Onun denklemleri en çok ikinci derecedendir (karesel) ve kendi deyimiyle, birimler, kökler ve karelerden oluşur.

Harzemi, “birimler” ile sayıları, “kökler” ile x’in katlarını ve “kare” ile x² yi gösterir.
Kuşkusuz, Harzemi, x, x² gösterimlerini asla kullanmamış; tüm açıklamalarını sözcüklerle yapmıştır. Hesabül Cebr vel Mukabele’de doğrusal veya karesel, her bir
denklem, aşağıdaki altı standart biçimden birine indirgenerek çözülür:
1) Kare = Kök (Örneğin, x² = 10x)
2) Kare = Sayı (Örneğin, x² = 100)
3) Kök = Sayı (Örneğin, 3x = 12)
4) Kare ve Kök = Sayı (Örneğin, x² + 10x = 24)
5) Kare ve Sayı = Kök (Örneğin, x² + 15 = 8x)
6) Kök ve Sayı = Kare (Örneğin, 5x + 6 = x²)

Harizmi Coğrafya alanında da tanınmış biridir ve coğrafya alanında birçok araştırmalar yapmıştır. Dağlar ve kum yuvaları konusunda ölçüm ve hesapları bulunmaktadır.

Matematik ile ilgili eserleri:
El- Kitab’ul Muhtasar fi’l Hesab’il Cebri ve’l Mukabele
Kitab al-Muhtasar fil Hisab el-Hind
El-Mesahat

Matematik alanındaki çalışmaları cebirin temelini oluşturmuştur. Bir dönem bulunduğu Hindistan’da sayıları ifade etmek için harfler ya da heceler yerine basamaklı sayı sisteminin (onluk sistem) kullanıldığını saptamıştır. Harezmi’nin bu konuda yazdığı kitabın Algoritmi de numero Indorum adıyla Latinceye tercüme edilmesi sonucu, sembollerden oluşan bu sistem ve sıfır 12. yüzyılda batı dünyasına sunulmuştur.

Astronomi ile ilgili eserleri
Zîc-ul Harezmi
Kitab al-Amal bi’l Usturlab
Kitab’ul Ruhname

Coğrafya ile ilgili eserleri
Kitab surat al-arz

Tarih ile ilgili eserleri
Kitab’ul Tarih

  • Hayran
  • Mutlu
  • Üzgün
  • Kızgın
  • Sıkıcı
  • Korkunç